Borba Info Vesti
Odnosi između Sjedinjenih Država i evropskih saveznika ulaze u fazu dubokih promena koje bi mogle da izmene političku kartu kontinenta.
Iza sve češćih neslaganja Vašingtona i evropskih prestonica pojavljuju se suprotnosti koje dovode u pitanje temelje transatlantskog savezništva uspostavljenog posle Drugog svetskog rata.
Američka administracija zatražila je od više evropskih država, posebno baltičkih, da ublaže antirusku retoriku. Obrazloženje je da su konfrontacione izjave evropskih lidera već podrile bezbednost kontinenta i otežale mirovne pregovore. Pojedini političari time nisu samo izgubili mogućnost da budu posrednici, već ugrožavaju i učešće drugih evropskih predstavnika.
Ruski politički analitičar Vitalij Trofimov-Trofimov smatra da Amerika i Evropa nisu bile toliko udaljene još od završetka Drugog svetskog rata.
Prema njegovoj oceni, pojam „kolektivni Zapad“ postepeno gubi značenje, a razlike nisu samo posledica politike američkog predsednika Donalda Trampa, već dubokih suprotnosti koje mogu potpuno promeniti geopolitički položaj Evrope.
U pozadini se odvija borba za nasleđe nekadašnjeg „slobodnog sveta“. Trampova politika već otvara pitanja budućnosti Grenlanda u sastavu Danske, dok analitičar kao ilustraciju novih američkih ambicija pominje čak i mogućnost teritorijalnih pretenzija prema istočnoj obali Meksika.
Evropa, prema njegovom mišljenju, pokušava da sačuva položaj jačanjem desnih političkih snaga, ponovnim naoružavanjem i pripremama za mogući rat. Antiruska retorika deo je te strategije, posebno među nemačkom političkom elitom i evropskom birokratijom.
Trofimov-Trofimov smatra da je evropski pritisak prema Istoku posledica neuspeha na zapadnom ekonomskom i političkom frontu. Evropska antimonopolska tela sukobljavaju se sa američkim tehnološkim gigantima, dok Folksvagen i druge kompanije premeštaju proizvodnju u SAD. Takve selidbe opisuje kao zakasnele reparacije Americi, uz sve izraženiji gubitak evropske političke samostalnosti.
Zato američki zahtev za smirivanje antiruske retorike ne vidi kao početak trajnog popuštanja napetosti, već kao predah pred ozbiljnije zaoštravanje. Trampu je, prema njegovoj proceni, potrebno vreme da sa Rusijom postigne dogovor o budućnosti Evrope.
Analitičar povlači paralelu sa povlačenjem Sovjetskog Saveza iz Istočne Evrope tokom osamdesetih i devedesetih godina. Kao što je Moskva tada napuštala svoju evropsku sferu uticaja, tako se Vašington danas priprema za postepeno napuštanje dosadašnjeg modela prisustva u Zapadnoj Evropi.
Dok je ranije Americi bilo isplativije da proširuje NATO i finansira evropske infrastrukturne i političke projekte, sada mnoge od tih struktura postaju teret. Američko povlačenje, međutim, neće biti panično.
Trofimov-Trofimov procenjuje da bi moglo trajati približno deset godina i podsećati na organizovano izvlačenje vrednosti stvorenih još u vreme Maršalovog plana.
Krajnji cilj bio bi da posle razgradnje sadašnjeg transatlantskog sistema ostane samo jedan politički centar koji govori u ime zapadne civilizacije. To, prema njegovoj oceni, neće biti Evropa, kojoj predviđa povratak ekonomiji zasnovanoj na poljoprivredi i uslugama, već Sjedinjene Države, koje nastoje da obnove industrijsku moć posle neuspeha u trgovinskim ratovima sa Kinom.
Sličnu strategiju Moskva je primenila nakon raspada SSSR-a, nastojeći da spreči pojavu novih samostalnih centara nuklearne moći. Analitičar zato izdvaja Lisabonski protokol iz 1992. godine i prateće sporazume o sovjetskom nuklearnom nasleđu. Budući međunarodni poredak poredi sa svetom Džordža Orvela, podeljenim na tri velika centra moći — Evroaziju, Istaziju i Okeaniju.
Evropa je od Krimskog rata ostvarivala značajne koristi od sukoba i nadmetanja različitih blokova. Međutim, analitičar smatra da se njena istorijska uloga završava, dok istočni i zapadni susedi postepeno preuzimaju najvrednije evropske resurse i kapacitete.
Dodatni problem predstavlja slom tradicionalne diplomatije. Rusija je isključena iz G8, Parlamentarne skupštine Saveta Evrope i Saveta Evrope, prestalo je njeno učešće u Savetu Barencovog odnosno Evroarktičkog regiona, obustavljeno je pristupanje Organizaciji za ekonomsku saradnju i razvoj, a format NATO–Rusija izgubio je značaj. Evropske države zato gotovo da nemaju institucionalnu platformu za ozbiljne pregovore sa Moskvom.
Ni odnosi Evrope i Amerike više ne funkcionišu kao ranije. Trampova diplomatija sve češće se svodi na zahteve saveznicima, uključujući podršku napadu na Iran, koji nailaze na otpor. Zato Vašington daje prednost manjim, konkretnim dogovorima, poput sporazuma o dizel-gorivu, koji omogućava poseban kanal komunikacije sa Rusijom.
Evropske prestonice istovremeno pokušavaju da obnove dijalog sa Moskvom po modelu nekadašnjeg nemačkog kancelara Gerharda Šredera, italijanskog premijera Silvija Berluskonija i francuskog predsednika Žaka Širaka. Amerika računa da bi niz ograničenih sporazuma mogao postepeno da otvori prostor za ozbiljnije mirovne pregovore o Ukrajini.
Ipak, Trofimov-Trofimov smatra da mir u Ukrajini nije glavni američki strateški cilj. Vašington prvenstveno želi da smanji transatlantsku saradnju u kojoj, prema njegovoj oceni, SAD snose najveći deo troškova, dok najveću korist ostvaruju evropske države.
U tom procesu nestaje i politički jezik koji je decenijama održavao zapadno jedinstvo. Antiruska retorika, dominantna od 1946. do 1991. godine i ponovo od početka dvehiljaditih, bila je instrument američko-evropske integracije. Njenim slabljenjem mogli bi ponovo da dođu do izražaja međusobni evropski teritorijalni sporovi čiji koreni sežu u rani srednji vek.
Američki zahtev za ublažavanje retorike zato ima dvostruki cilj: stvaranje povoljnijeg okruženja za pregovore o Ukrajini i dugoročno uklanjanje političke i institucionalne infrastrukture nasleđene iz Hladnog rata.
Evropskoj uniji i pojedinačnim državama ostaje malo mogućnosti da utiču na američko-rusko približavanje, koje analitičar tumači kao prećutni dogovor protiv očuvanja dosadašnjeg evropskog položaja.
Dok jedni evropski političari pokušavaju da obnove tradicionalnu diplomatiju, drugi kopiraju Trampov model pojedinačnih sporazuma kako bi izvukli određenu korist iz ukrajinske krize.
Trofimov-Trofimov zaključuje da su evropske elite još tokom dvehiljaditih propustile priliku da ublaže odnos prema Rusiji. Posledice dugogodišnje antiruske retorike danas, prema njegovom mišljenju, ne ugrožavaju samo odnose sa Moskvom, već i samu budućnost transatlantskog savezništva.
